تمدن شهر سوخته (بخش اول)

شهر سوخته

شهر سوخته

تمدن شهر سوخته (بخش اول)

حدود پنجاه سال پیش از آغاز کاوشهای علمی گروه باستان شناسان ایتالیایی درشهر سوخته “سر اورل استین”(وی در سال 1295 خورشیدی به سیستان سفر کرده است) در گزارشهای خود اهمیت و ویژگیهای این تپه را بیان کرده بود.(کتابی که من مطالبی از آن برگرفته ام در سال 1369 به چاپ رسیده است).
گروه باستان شناسان ایتالیایی وابسته به موسسه ی مطالعات خاورمیانه و خاور دور “ایزمئو” تحقیقات و فعالیتهای باستان شناسی سالهای اخیر را در سیستان آغاز کرد که همراه بود با کاوشهای شهر هخامنشی دهانه غلامان در سال 1341 خورشیدی (1962 میلادی).
پنج سال بعد همین موسسه با همکاری مرکز باستان شناسی ایران کاوش در تپه های شهر سوخته را به سرپرستی دکتر “مارتیسیو توزی” آغاز نمود و این کاوشها تا سال 1357 خورشیدی (1978 میلادی)ادامه پیدا کرد. نتیجه ی بررسی ها و کاوشهای این گروه در ده ها مقاله و کتاب به چاپ رسیده است و این تحقیقات هنوز ادامه دارد.
پیش از آغاز کاوشهای شهر سوخته, بیشتر باستان شناسان معتقد بودند که مهمترین مراکز فرهنگی در بین النهرین و جنوب غرب ایران واقع شده اند ولی چنانکه می بینیم با کشفیات شهر سوخته و سایر محوطه های باستانی واقع در شرق ایران همانند تپه یحیی و گورستان شهداد کرمان در نظریات آنان تغییراتی حاصل گردیده است.
اهمیت وگستردگی (وسعت) کشفیات شهر سوخته طی چند سال گذشته این ناحیه را از صورت یک محوطه عادی دوران مفرغ خارج ساخت. به نظر می آید این شهر مهمترین مرکز اجتماعی , سیاسی, اقتصادی و فرهنگی منطقه طی هزاره های سوم و دوم پیش از میلاد باشد. لایه های شور و نمک موجود در سطح تپه های شهر سوخته به نگهداشت اشیا و بقایای باستانی کمک فراوان کرده اند به نحوی که در آنجا آثار طناب , سبد, رنگ , پارچه , لارو حشرات , ناخن و موهم که در سایر محوطه های باستانی ایران به ندرت باقی مانده اند پیدا شده است و به همین سبب مجموعه ای کامل از مدارک و شواهد مربوط به دوران آغاز شهرنشینی به مقدار زیادی به دست آمده است.
دکتر توزی میگوید: “تحقیقات شهر سوخته طی سالهای اخیر در جهان شناخته شده است و این , تنها به خاطر کارهای گروه ما نیست بلکه گروه زیادی از دانشمندان کشورهای مختلف در این زمینه تحقیق کرده اند. مجموعه ی این مطالعات به شناخت یکی از قدیمی ترین تمدنهای بشری و مکانیزم تکامل جامعه ی بشری و اشکال پیچیده ی آن تا امروز, انجامیده است. ارزش نتایج مطالعات شهر سوخته مرهون تحقیق دانشمندان نیست. این خود شهر سوخته و دشتها و تپه ها و اشیا و ابزار آن است که بیدریغ سالم و دست نخورده در سیستان شرقی , پیش روی انسانهای قرن حاضر قرار گرفته است”.

نسک سیستان نامه / تالیف: ایرج افشار سیستانی (تمامی مطالبی که من درقسمت های 1 تا10 باعنوان تمدن شهر سوخته آورده ام از این نسک گرفته شده است.)

الف: موقعیت , گستردگی (وسعت) و سایر ویژگی ها (خصوصیات)

شهرسوخته در حدود 50 کیلومتری جنوب شهر زابل در غرب راه (جاده ی ) آسفالته ی زاهدان – زابل , بین آبادی “تاسوکی” وروستای “لوتک” بخش آب سیستان , واقع است. گستره همه ی تپه های شهر سوخته حدود 151 هکتار و میانگین بلندی آنها12 متر و بلندترین نقاط آن 18 متر می باشد. سوی (جهت) تپه ها از شمال به جنوب و شیب آنها از خاور(شرق) به باختر(غرب) است. درازای (طول) شهر سوخته حدود 2220 متر و پهنای آن حدود 1090 متر می باشد. از 151 هکتار گستردگی شهر سوخته تنها 120 هکتار آن آثار و بقایای باستانی را در بردارد که بیشترین آن (حدود 80 هکتار) متعلق به دوره ای کوتاه می باشد. (لایه های 7- 5) تپه های کم ارتفاع شهر سوخته , در کنار یکی از کهن ترین دلتاهای رود هیرمند قرار دارند واز مهمترین مراکز دوران مفرغ در شرق ایران محسوب می شوند. قبلا تصور می رفت که دلتای فعال همزمان با شهر سوخته در کنار رود بیابان قرار دارد ولی مطالعات و پژوهش های جدید جغرافیایی روشن می کند که دلتای رود بیابان نیز می تواند فعال باشد چون در زیر این دلتا هنوز یک رشته آب جریان دارد. دلتای گفته شده (مذکور) در گاه (زمان) یورش تیمور به سیستان نیز اهمیت داشت و پیرامون آن شهرها وقلعه هایی همانند “سارتار”, “ترکن” , “رم رود” , “قلعه رستم” و”قلعه حوضیدار” قرار داشته اند. بررسی های جدید به کمک عکسهای هوایی برای یافتن دلتای فعال هزاره چهارم پیش از میلاد در این منطقه نشان داد دلتای قدیمی نزدیک شهر سوخته بود اما چنان با شن و ماسه پر شده بود که تشخیص آن به سختی امکان پذیر است. چون در این منطقه سوی وزش باد از باختر به خاور است, بخش سوخته به سبب تماس همیشگی (دایم) با جریان باد, فرسوده و از بلندی آن کاسته شده است. قسمت خاوری تپه ها از قسمت باختری آن , بلندی (ارتفاع) زیاد تری دارد, زیرا تنها عامل مخرب آب میباشد که دیواره های خاوری شهر سوخته را به شکل برش های عمودی مستقیمی درمی آورد. هنوز در کنار آن گودالهای سپید کوچک به نشانه ی بقایای دریاچه های باتلاقی کوچک انتهای رود هیرمند دیده می شود.
تپه های شهر سوخته به شوند فرسایش باد و آب , چه در زمان زندگی در شهر و چه پس از متروک شدن از شکل خاص هندسی بیرون آمد و سطح آن صاف و گوشه هایش گرد شد و گودالهای داخل سطح تپه و زمین های صاف و چسبیده به آن از رسوب های رودخانه ای پر شدند. حدود 75 هکتار از زمین های شهر سوخته از توده های سفال , قطعات سنگ, فلز, مرمر, واشیای دیگر پوشیده شده است. به نگر (عقیده ی) اورل استین , فرسایش شدید بادها , خاکهای سست روی (سطح) تپه ها را کنار می زند, در نتیجه آثار نمایان میشوند ولی لایه ی سخت و ضخیم نمکی زیر سطح باعث نگهداری (حفاظت) چشمگیر مقدار زیادی از آثار شده است. بهترین آثار موجود که به هزاره های چهارم و سوم پیش از میلاد تعلق دارند, در پایین ترین لایه ها در قسمت خاوری شهر سوخته درگستره ای (مساحتی) افزون بر 120 هکتار پخش گردیده اند.
شهر سوخته با تمام گستردگی خود بدون (فاقد) معبد , دیوار دفاعی, دروازه و یا ساختمان عمومی می باشد. زندگی در این شهر حدود 5000 سال پیش یعنی بین سالهای 3200 تا 1800 ق. م جریان داشته است و بخشهای دربردارنده ی این آثار به چهار قطعه ی متمایز از هم به شرح زیر جدا شده اند:
(1)بخش بزرگ مرکزی
این قسمت را با گستره ای(مساحتی) حدود 20 هکتار , از باختر, جنوب و از خاور گودالهای ژرف (عمیق) از بخشهای دیگر جدا کرده است و کهن ترین اشیای دیده شده در آن متعلق به لایه ی 2 (2700ق. م) است و کمینه (حداقل) تا لایه ی 3 (2300ق .م) ادامه دارد.
(2):منطقه ی مسکونی خاوری
منطقه ی مسکونی خاوری با گستره ای حدود 16 هکتار از بلندترین قسمت های شهر سوخته (با ارتفاع18 متر) می باشد وهمه ی آثار مربوط به دوره ی دوم (2700ق .م تا 2500 ق .م) در این قسمت به دست آمده است.
(3):قسمت شمال باختری
این بخش ناحیه ای صنعتی بوده است. از آن وسایل و ابزار سنگی و سنگ لاجورد به مقدار زیاد به دست آمده است. بلندترین نقطه ی آن 12.5 متر است و آثار دوره های سوم (2500ق .م تا 2300 ق .م) وچهارم (2200 ق .م تا 2100 ق .م) درآن قرار دارند.
(4):قسمت جنوب باختری
این قسمت , گورستانی بود با گستره تقریبی 25 هکتار و سطحی پوشیده از شن. این گستردگی برای گورستان در دوران مفرغ زیاد, اما برای شهری چون شهر سوخته , کوچک بوده است. در این قسمت هیچ گونه آثار باستانی دیده نمی شود.

2 : کرنولوژی (جدول گاه بندی) شهر سوخته

تاکنون حدود 10 درسد از همه ی محوطه ی شهر سوخته گودبرداری (حفاری) شده است. همین مقدار اطلاعات زیاد و ارزنده ای در اختیار پژوهشگران گذاشت. با توجه به داده های به دست آمده , شهر سوخته به چهار دوره و یازده لایه ی متمایز تقسیم شده است که هر یک ویژگیهای خود را دارد.

دروه ی یکم
کهن ترین دوره ی استقرار در شهر سوخته , دوره ی اول آن است که لایه های 8 تا 10 را دربرمی گیرد. این دوره از 3200 ق. م آغاز و حدود 2800 ق .م پایان می پذیرد. آثار مربوط به این دوره حدود چهار متر ضخامت دارند.
دوره ی دوم
دوره ی دوم , لایه های 7 تا 5 را دربرمیگیرد. این دوره و دوره ی سوم مربوط به اواسط دوران مفرغ اند. دوره ی دوم تاریخی برابر سال 2700 ق .م تا 2500 ق .م می باشد.
دوره ی سوم
دوره ی سوم از لایه های سوم وچهارم تشکیل می شود و دارای تاریخی از 2500 ق .م تا 2300 ق . م است.
دروه ی چهارم
دوره ی چهارم شهر سوخته که لایه های دو , یک وصفر را در بر گرفته است به اواخر عصر مفرغ تعلق دارد. در این دوره سفالگران شهر سوخته برای ساختن سفال از چرخ سفالگری با دور تند استفاده می کردند. تاریخ دوره ی چهارم به سالهای 2200 ق .م تا 2100 ق .م برمی گردد.

 

لینک مطلب در انجمن :

http://forum.tarikhfa.ir/thread5945.html

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *